Kalendarz zbioru ziół – wrzesień
Wrzesień to czas przejścia – lato chyli się ku końcowi, a pierwsze poranne mgły i coraz chłodniejsze wieczory zwiastują rychłe nadejście jesieni. Dla zielarza to ostatni moment, by zebrać niektóre rośliny, nasiona, owoce i korzenie, zanim natura zapadnie w zimowy spoczynek. Choć wiele gatunków zakończyło już swój cykl, wrześniowe pola, łąki i zarośla wciąż oferują bogactwo surowców zielarskich.
Poniżej przedstawiam wybrane rośliny i surowce, które tradycyjnie zbiera się we wrześniu, wraz z ich zastosowaniem i uwagami dotyczącymi bezpieczeństwa oraz historii użycia.
Anyż (Pimpinella anisum, rodzina: Apiaceae)
Zbierane: nasiona (rozłupnie)
Delikatny w smaku i zapachu anyż to zioło o wielowiekowej tradycji stosowania w kuchni i lecznictwie. Nasiona działają wykrztuśnie i rozkurczowo na układ pokarmowy. Używano ich dawniej jako remedium na kolki i wzdęcia, zwłaszcza u dzieci.
Substancje czynne: anetol, estragol, kwas anyżowy
Babka płesznik (Plantago psyllium, rodzina: Plantaginaceae)
Zbierane: nasiona (otoczone łuską)
Nasiona babki płesznika znane są jako naturalne źródło błonnika. Działają osłaniająco i regulująco na układ pokarmowy. W tradycyjnej medycynie ludowej stosowano je przy zaparciach i problemach jelitowych.
Substancje czynne: Śluz roślinny, olejki, glikozydy irydoidowe
Dynia zwyczajna (Cucurbita pepo, rodzina: Cucurbitaceae)
Zbierane: nasiona (pestki)
Choć dynia kojarzy się głównie z kuchnią, jej pestki miały zasłużone miejsce w medycynie ludowej. Stosowano je jako naturalny środek przeciwpasożytniczy, szczególnie u dzieci. Dziś cenione są również jako źródło cynku i kwasów omega-3.
Substancje czynne: kukurbitacyny, fitosterole, cynk
Bez czarny (Sambucus nigra, rodzina: Adoxaceae)
Zbierane: dojrzałe owoce
We wrześniu dojrzewają owoce czarnego bzu, surowiec znany w zielarstwie i domowej apteczce. Po przetworzeniu (gotowaniu) stosowany był w syropach przeciwprzeziębieniowych, a także jako naturalny środek wzmacniający odporność.
Substancje czynne: antocyjany, flawonoidy, witamina C, sambunigryna (trująca w surowych owocach)
Bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium, rodzina: Solanaceae)
Zbierane: liście i nasiona (tylko do zastosowań farmaceutycznych)
Roślina trująca, lecz dawniej stosowana przez zielarzy jako środek przeciwbólowy i rozkurczowy, głównie zewnętrznie. Obecnie wykorzystywana wyłącznie w farmacji i pod kontrolą specjalistów.
Substancje czynne: skopolamina, atropina, hioscyjamina
Berberys pospolity (Berberis vulgaris, rodzina: Berberidaceae)
Zbierane: dojrzałe owoce, kora i korzenie (jesienią)
Berberys to krzew o kwaśnych, czerwonych owocach bogatych w witaminę C. Używano ich w nalewkach i przetworach. Korzenie i kora zawierają berberynę – substancję działającą przeciwbakteryjnie i przeciwpasożytniczo.
Substancje czynne: berberyna, berbamina, chelerytryna
Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus, rodzina: Cannabaceae)
Zbierane: szyszki (kwiatostany żeńskie)
Szyszki chmielu znane są przede wszystkim z zastosowania w piwowarstwie, ale ich właściwości uspokajające i nasenne wykorzystywano w ziołolecznictwie. Dawniej wszywano chmiel do poduszek dla dobrego snu.
Substancje czynne: humulon, lupulon, flawonoidy, olejek eteryczny
Koper ogrodowy (Anethum graveolens, rodzina: Apiaceae)
Zbierane: nasiona
Nasiona kopru znane są ze swojego działania rozkurczowego i wspomagającego trawienie. W medycynie ludowej szeroko stosowany jako środek na kolki u niemowląt i wzdęcia u dorosłych.
Substancje czynne: karwon, limonen, felandren, flawonoidy
Mak lekarski (Papaver somniferum, rodzina: Papaveraceae)
Zbierane: makówki (owocnie)
Mak lekarski był źródłem opium – stosowanego dawniej w leczeniu bólów, bezsenności i kaszlu. Na wsiach wykorzystywano napary z makówek w celu uspokojenia dzieci (praktyka obecnie uznana za szkodliwą). Obecnie stosowany wyłącznie farmaceutycznie.
Substancje czynne: morfina, kodeina, tebaina, papaweryna
Wrzos zwyczajny (Calluna vulgaris, rodzina: Ericaceae)
Zbierane: kwiaty
Kwiaty wrzosu wykazują działanie moczopędne i przeciwzapalne. Wykorzystywane w mieszankach ziołowych na drogi moczowe i nerki, a także jako dodatek do naparów uspokajających.
Substancje czynne: flawonoidy, garbniki, olejek eteryczny
Uwaga: Powyższe informacje mają charakter edukacyjny i historyczny. Niektóre z surowców (jak bieluń czy muchomor) nie nadają się do samodzielnego stosowania i mogą być toksyczne. Zawsze konsultuj się z lekarzem lub dyplomowanym fitoterapeutą.